Nederland geeft dit jaar bijna €3 miljard belastingkorting weg via de innovatiebox. Het doel: bedrijven stimuleren om hier te innoveren en zich hier te vestigen. Het resultaat: 91 procent van dat geld gaat naar drie bedrijven. ASML, farmaceut MSD en Booking.com. De overige 3000 bedrijven delen samen de resterende 9 procent. Dat blijkt vandaag uit onderzoek van het FD en Trouw. En als je kijkt naar wat er achter die drie namen schuilt, vertelt dit verhaal ons ook iets over waar de wereld van AI en technologie naartoe gaat.
Hoe de innovatiebox werkt
De innovatiebox is een belastingregeling voor bedrijven die in Nederland vennootschapsbelasting betalen en hier zelf iets hebben ontwikkeld. Het idee is simpel: winst die voortkomt uit een eigen innovatie wordt niet belast tegen het normale tarief van 25,8 procent, maar tegen slechts 9 procent. Dat scheelt een bedrijf bijna 17 procentpunt aan belasting op elke euro innovatiewinst.
De overheid noemt twee doelen. Innovatie stimuleren en het vestigingsklimaat aantrekkelijk houden. Wie innovatieve bedrijven binnenhaalt, trekt ook banen en belastingopbrengsten mee. Dat is de theorie. Maar 80 procent van de gebruikers bestaat uit mkb-bedrijven, en die 80 procent ontvangt samen slechts 5 procent van het totale voordeel. Het grootbedrijf pakt de rest.
MSD: het patent is er nog, de innovatie al lang niet meer
Het meest opvallende geval is MSD, het Amerikaanse farmabedrijf dat in Nederland ook wel Merck wordt genoemd. MSD ontving vorig jaar €922 miljoen belastingkorting via de innovatiebox. Dat voordeel dankt het bedrijf aan Keytruda, een kankermedicijn dat wereldwijd €27 miljard omzet genereerde en ooit in Nederland werd ontwikkeld.
Maar de onderzoeksafdeling in Oss waar Keytruda is ontwikkeld, sloot in 2016 de deuren. De productie van het middel is inmiddels ook verplaatst naar Ierland. Toch loopt het patent via een Nederlandse bv, zodat de wereldwijde inkomsten uit Keytruda fiscaal gunstig worden belast in Nederland. MSD heeft daarmee vanaf 2019 al €4 miljard belasting bespaard. Het bedrijf stelt nog altijd 4000 mensen in Nederland te werk en zegt dat de voordelen zijn afgestemd met de Belastingdienst. Maar hoogleraar Jan van de Streek bekritiseert het gebruik van de innovatiebox door MSD nadrukkelijk, juist omdat de daadwerkelijke innovatie allang elders plaatsvindt.
ASML en de AI-chiprace
Het geval van ASML ligt fundamenteel anders. ASML maakt lithografiemachines die nodig zijn om de meest geavanceerde computerchips te produceren. Zonder ASML’s EUV-machines geen chips van NVIDIA. Geen chips van AMD. Geen datacenters die de AI-modellen van OpenAI, Google of Anthropic draaien. ASML is letterlijk de flessenhals van de mondiale AI-infrastructuur.
Het innovatiebox-voordeel van ASML is daarmee rechtstreeks verbonden met de grootste technologische wedloop van dit moment. Elk land dat AI serieus neemt, heeft belang bij toegang tot ASML. Dat maakt Nederland, of het nu wil of niet, een strategische speler in de AI-race. Niet via software of modellen, maar via het staal en de optiek die de chips mogelijk maken waarop alles draait.
Voor beleggers in Bitcoin en crypto is dit relevant. AI-chips zijn ook de ruggengraat van mining-infrastructuur. De schaarste van geavanceerde chips raakt de hele digitale economie, van taalmodellen tot blockchain-netwerken. De positie van ASML in die keten is uniek en onvervangbaar, en dat is precies waarom het bedrijf zo’n groot deel van de innovatiebox claimt.
Booking.com en de vraag wat innovatie is
Booking.com completeert het trio. Het bedrijf is in Amsterdam gevestigd, betaalt hier vennootschapsbelasting en investeert aantoonbaar in technologie: aanbevelingsalgoritmes, dynamische prijsstelling en AI-gedreven zoekopdrachten. Of dat de innovatie is die de wetgever voor ogen had, is een vraag die juristen kunnen beantwoorden. Booking.com voldoet aan de voorwaarden en maakt er gebruik van.
Wat dit zegt over het Nederlandse innovatiebeleid
Taxence stelde vast dat het kabinet de regeling wil continueren. Het ministerie van Financiën zei dat een evaluatie heeft aangetoond dat de innovatiebox grotendeels zijn doelen bereikt. Progressief Nederland kondigt aan vragen te stellen aan de minister.
De vraag wie die zal opwerpen is eenvoudig: subsidieert Nederland met €2,9 miljard per jaar daadwerkelijk innovatie die hier plaatsvindt, of subsidieert het de winst die elders wordt gemaakt, maar hier fiscaal wordt geparkeerd? Bij ASML is het antwoord duidelijk. Bij MSD is het dat ook, maar dan in de andere richting.
En ondertussen betalen we hier gewoon belasting. Tegen het normale tarief.
